بی تردید رواداری با همسایگان و توسعه ارتباطات سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و امنیتی با آنها، ضرورتی است که هیچ کشوری نمیتواند از کنار آنها به راحتی عبور کند.
به خصوص در عصر حاضر که جابجایی مرزهای جغرافیایی به امری سخت و دشوار تبدیل شده است، لذا توقعات امنیتی و اقتصادی نیز در حوزههای پیرامونی متفاوت از گذشته است، بنابراین میتوان گفت که سیاست همسایگی یک ضرورت و یک اولویت برای هر کشوری به خصوص جمهوری اسلامی ایران است. البته چالش هایی نیز در توسعه ارتباطات با همسایگان متصور است که ابتدا اشارهای به ضرورتها و اولویتها داشته، سپس چالشهای ممکن را نیز برشماری میکنیم.
اولین ضرورت برای کشور ما در سیاست همسایگی معطوف به موازنه مثبت و ارتقاء مراودات در حوزههای سیاسی، مربوط به امنیت ملی برای مدیریت راهبردی پیرامون است.
مروری بر تاریخ جنگها نشان میدهد که به غیر از موارد نیابتی و یا مداخله قدرتهای بزرگ، غالباً درگیریهای ویرانگر که امنیت عمومی و ملی یک کشور را مورد تهدید قرار داده، در حوزه همسایگی و خارج نزدیک آنها اتفاق افتاده است.
در این ارتباط نمونههای متاخر را می توان در تحمیل ۸ سال جنگ پرهزینه بر کشورمان توسط رژیم بعثی عراق،جنگ بین روسیه و اوکراین و تهاجم غیر انسانی رژیم صهیونیستی به نوار غزه و جنگ قره باغ اشاره کرد.
بنابراین برای حفظ امنیت و جلوگیری از خسارات ناشی از جنگ و درگیری بر اثر اختلافات سیاسی و جلوگیری از نفوذ و مداخله دشمنان، توسعه ارتباطات با همسایگان یک ضرورت است.
طبیعتاً در جهان امروز به واسطه پیشرفتهتر شدن قدرت تخریب سلاحهای جنگی، در اندک زمانی، خسارتهای بزرگی به کشورها وارد میشود و این علاوه بر جنگ روانی و رسانهای است که ممکن است، نیروهای سازنده هر کشوری را در شرایط جنگی از گردونه آبادانی و سازندگی خارج کند.
نگاهی به شرایط عرصه بین الملل نیز، نشان میدهد که کسب سهم بیشتر از توزیع قدرت و ثروت، در حال سامان دادن به نظم جدیدی در جهان است که نتیجه نهایی آن شبکهای شدن امنیت و شکلگیری فدراسیونهای قدرت برای کسب سهم بیشتر است و در این میان چه مزیتی بهتر از توجه به همسایگان و خارج نزدیک برای کشورها میتوان متصور شد.
بنابراین باید گفت که فراتر از نگاه امنیتی، در حوزه اقتصاد عواملی چون: کاهش هزینههای حمل و نقل، سرعت در جابجایی کالا، وابستگیهای متقابل که نتیجه آن عمق بخشی به شبکه سازی پایدار در بین همسایگان است و در نهایت نزدیکی فرهنگی، از عوامل مهم پیشران برای توسعه سیاستهای همسایگی و آسیایی ایران اسلامی و هر کشور دیگری است، به ویژه آن که مزیت ایران فرهنگی و حوزه تمدنی بسیار بزرگتر از جغرافیای سیاسی برای کشور ما یک مزیت مطلق محسوب می شود.
ناگفته پیدا است که در کنار اولویتها، چالشهایی همانند رقابتهای منطقهای در حوزههای اقتصادی و جاه طلبیهای سیاسی بعضی همسایگان نیز دیده میشود که میتوان از آنها به عنوان موانع و یا پس رانها در سیاست همسایگی نام برد که نیازمند تدبیر و مدیریت رقابت ها در پرتو همکاری های دو و چند جانبه آنرا کاهش داده مدیریت کرد.
آنچه مسلم است، سیاست توسعه ارتباطات با همسایگان و خارج نزدیک، برای تمامی کشورهایی که نگاه هژمونیک به جهان ندارند، یکی از مسیرهای تامین امنیت و توسعه اقتصادی و فرهنگی است، و این سیاست در حال حاضر ثقل سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران را به خود اختصاص داده است. طبیعتاً برای اجرایی شدن دقیق آن الزاماتی وجود دارد که باید مورد اهتمام قرار گیرد که به بخشی از این الزامات در پی اشاره می شود.
الزامات سیاست همسایگی و آسیایی برای جمهوری اسلامی ایران
- تئوریزه کردن سیاست همسایگی و آسیایی با چشم اندازی مشخص
- مطالعه و شناخت دقیق اهداف و سیاستهای همسایگی با همسایگان با تمرکز بر برنامهها و اسناد امنیت ملی آنها
- ارائه تصویری روشن از سیاست همسایگی برای همسایگان
- شناخت دقیق قلمرو سیاست همسایگی و آسیایی و مطالعه کشور به کشور برای یافتن مزیتها با توجه به رویکردهای جدید کشور و بر اساس نگاه به تغییرات نظم جدید جهانی
- تهیه یک سند کلان راهبردی با لحاظ ملاحظات خاص برای هر یک از همسایگان و کشورهای این قلمرو
- تنظیم یک سند دقیق برای دیالوگ سیاست خارجی متناسب با اجرای سیاستهای همسایگی و آسیایی
- تنظیم سند راهبردی برای تک تک همسایگان با نگاه به ابعاد سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی
- اولویت بخشی به همگرایی به جای واگرایی و تولید گفتمان همگرایی متناسب با سیاست های کلان کشور
- تبیین راهبرد دیپلماسی مرزی که از مهم ترین آنها می توان به مولفه در حوزه ورزش، گردشگری، جاذبه های مذهبی اشاره کرد.
- طراحی اقدامات دیپلماتیک و عمق بخشی به توسعه روابط به ویژه با اتکا به جامعه نخبگی و تصمیم ساز
- تهیه دستورالعمل ملی و ابلاغ آن توسط ریاست جمهوری به تمامی دستگاههای مرتبط برای هماهنگی
- تعیین یک دبیرخانه یا شورای راهبری برای پیشبرد اهداف کلی سیاست همسایگی و آسیایی و رصد کلی عملکردها برای انجام مشاوره، هماهنگی و هم مسیرسازی اقدامات و رفع اشکالات
- تعریف پروژههای کاربردی و عملیاتی برای افزایش مراودات به خصوص در حوزه تجارت و اقتصاد
- طراحی و تصویب الگوهای گفتمانی برای توسعه گفتگوهای منطقهای و جهانی و تصویب آنها به عنوان یک روش مصوب
- و …
چند ملاحظه:
- یکی از مشکلات سیاست خارجی ما در حوادث و وقایع جهانی، کثرت اظهار نظرهای مقامات و شخصیتهای سیاسی، قبل از اعلام موضع رسمی دولت و حاکمیت است. این امر اگرچه نمیتواند گویای موضع رسمی کشور باشد، اما باعث ایجاد تحلیلها و برداشتهایی گاهاً مغایر با مواضع رسمی کشور می شود.
- ایجاد یک نگاه جامعه پذیر در افکار عمومی و اقناع سریع آنها در موارد مورد نیاز، لازمه اجرایی سازی الزامات بر شمرده می باشد.
- سعه صدر و رواداری در تنشها و چالشها و عدم دخالت دادن گروههای غیرمسئول و غیر رسمی، و اتحاد راهبردی در مسایل، یکی از ضرورتهای پیشبرد اهداف تعیین شده است.
- تبیین و احترام به هویت و استقلال کشورهای همسایه بدون در نظر گرفتن ابعاد فرهنگی و …
تلاش در ایجاد و تقویت اعتماد سازی با کشورهای همسایه