دومین نشست تخصصی از چهارمین کنفرانس بینالمللی «ائتلاف جهانی علیه آپارتاید علمی برای عدالت علم و فناوری در نظم نوین جهانی» به مناسبت روز دانشجو و با عنوان دیپلماسی جوانان، عدالت علمی و تمدن نوین اسلامی برگزار شد.
در این نشست، آقایان دکتر محمدرضا باقری، دکتر داود عامری و دکتر احمدعلی محسنزاده به ارائه دیدگاههای تخصصی خود پیرامون ابعاد مختلف دیپلماسی جوانان، راهکارهای تحقق عدالت علمی و نقش جوانان در ساخت تمدن نوین اسلامی پرداختند. آنان با تحلیل شرایط کنونی جهان و تحولات علمی و فناورانه، بر ضرورت ایجاد سازوکارهای جدید برای حضور فعالتر جوانان در عرصههای بینالمللی تأکید کردند. همچنین سه نفر از دانشجویان، محمدعلی صدیقی، میلاد زراعتکار و عرفان ابراهیمی خلاصه مقالات علمی و پژوهشی خود را پیرامون موضوع عدالت علمی، ارائه کردند.
در ابتدای نشست دکتر باقری، معاون سابق وزیر امور خارجه، در ارزیابی خود از مسئله «آپارتاید علمی»، تأکید کرد که این پدیده با میراث علمی تمدن اسلامی و رویکرد عدالتمحور آن مغایرت دارد. وی با اشاره به جایگاه تاریخی علم در جهان اسلام، توضیح داد که سنت علمی مسلمانان بر دسترسی آزاد به دانش، گفتوگو با ملت ها مختلف و تولید مشترک معرفت استوار بوده است. بسیاری از پیشرفتهای علمی در تاریخ اسلام زمانی شکل گرفت که مراکز علمی اسلامی بدون تبعیض از دانشمندان گوناگون استقبال میکردند.
دکتر باقری افزود: «محدودسازی علم و تبدیل آن به ابزار فشار سیاسی، بازگشتی عقبمانده به دورههای انحصارطلبی است که با روح فرهنگی و تمدنی اسلام و جهان همخوانی ندارد.»
وی همچنین بر لزوم پایبندی به ارزشهای انقلاب اسلامی تأکید کرد و گفت که جامعه علمی کشور باید در برابر چنین تبعیضهایی رویکردی فعال و مقاوم اتخاذ کند، چراکه انقلاب اسلامی بر استقلال، عدالت و کرامت علمی ملتها تأکید داشته است.
باقری ادامه داد: امروز دفاع از حق دسترسی آزاد و برابر به دانش، نهتنها یک مطالبه علمی بلکه بخشی از استمرار همان ارزشهاست.» وی همچنین تصریح کرد که تداوم مسیر پیشرفت علمی کشور در گرو تقویت اعتماد به نفس ملی، گسترش همکاریهای علمی مستقل و ایستادگی در برابر ساختارهای ناعادلانهای است که میکوشند حرکت علمی ملتها را محدود کنند.
دکتر احمدعلی محسنزاده، استاد دانشگاه و سرپرست معاونت مالکیت فکری و معنوی وزارت دادگستری در این نشست با بیان تصویری روشن از شرایط موجود، نسبت به شکلگیری روندی نگرانکننده از «آپارتاید علمی» در سالهای اخیر هشدار داد.
وی گفت که اعمال محدودیتهای پژوهشی، قطع همکاریهای بینالمللی و کاهش دسترسی دانشگاههای مستقل به منابع علمی، این وضعیت را تشدید کرده و علم را از مسیر طبیعی پیشرفت و تعامل جهانی دور میکند. به باور او، چنین رویکردی میتواند زمینهساز تبعیض ساختاری در تولید و گردش دانش شود.
محسنزاده در ادامه با اشاره به محتوای نامه رهبر انقلاب اسلامی به جوانان اروپا و تأکید آن بر استقلال در اندیشه و توجه به واقعیتهای پنهانمانده در پس روایتهای رسمی، افزود: «امروز این پیام بیش از گذشته اهمیت یافته است و نمونههای فزاینده آپارتاید علمی نشان میدهد که تنها با ارتباط مستقیم میان جامعه علمی میتوان از عمیقتر شدن شکافها جلوگیری کرد.»
وی تأکید کرد که حفظ مسیر همکاریهای عادلانه علمی، نیازمند تقویت ارتباطات بینالمللی مستقل، شفافیت علمی و مقابله با مداخلات سیاسی در فضای پژوهشی است.
در ادامه نشست دکتر داود عامری، دبیرکل مجمع جهانی صلح اسلام یبر این نکته تاکید کرد که سلطه علمی از طریق آپارتاید علم فناوری یکی از مهمترین عرصه های بی عدالتی وسلطه در جهان محسوب می شود
جنگ ۱۲ روز بار دیگر نشان داد که توان هسته ای و داشمندان ما هدف قرار گرفتند و ثابت کرد نقش علم و فناوری در معادلات قدرت چقدر تعیینکننده است. وی با اشاره به عملکرد حوزههای مختلف در این دوران، گفت: «موفقیتها در عرصههایی رقم خورد که طی سالهای گذشته، سرمایهگذاری علمی و فناورانه مستمر در آنها انجام شده بود.
عامری افزود: این تجربه نشان داد که هرجا زیرساختهای دانشی تقویت شده توان عملیاتی و بازدارندگی نیز افزایش یافته است.» و دشمن هدفش تضعیف ملت های آزاده و بیدار از جمله ایران است
دبیرکل مجمع جهانی صلح اسلامی ادامه داد: ارتقای توان ملی تنها از طریق شتاببخشی به پژوهشهای کاربردی، حمایت پایدار از شرکتهای فناور و برنامهریزی بلندمدت در حوزههای حساس علمی ممکن است.
عامری در پایان تصریح کرد: تجربه جنگ اخیر نشان داد که اتکا به علم نه تنها یک گزینه، بلکه یک ضرورت امنیتی، اقتصادی و راهبردی است. و دشمن تلاش می کند با تحریم ها ما را از آن محروم کند و یکی مخاطرات بزرگ جهان آینده اعمال آپارتاید علم و فناوری و یکی از زنجیرهای ارزش آینده را تنها کسانی رقم میزنند که در مسیر تقویت علم و فناوری جدیتر حرکت کنند.
در ادامه نشست سه تن از دانشجویان خلاصه ای از مقالات علمی و پژوهشی خود ارایه دادند .
در ابتدا محمد علی صدیقی دانشجوی دکتری مطالعات آمریکا دانشگاه تهران در این نشست با ارائه مقاله خود، سه محور اصلی شبکهسازی علمی، دیپلماسی جوانان و عدالت علمی را مبنای تحلیل قرار داد و هدف پژوهش را ایجاد یک پلتفرم دیجیتال برای همافزایی علمی میان جوانان کشورهای اسلامی عنوان کرد. به گفته او، شبکههای علمی و پلتفرمهای دیجیتال میتوانند زمینه عبور جوانان جهان اسلام از محدودیتهای جغرافیایی و ساختاری را فراهم کرده و آنها را به بازیگران فعال در چرخه جهانی تولید دانش تبدیل کنند.
صدیقی در ادامه، الگوی «اکوسیستم علمی اسلامی» (Islamic Scientific Ecosystem) را معرفی میکند؛ الگویی که شامل چهار لایه دانشی، ارتباطی، نوآوری و نهادی است و میتواند بهعنوان چارچوبی عملی برای ارتقای جایگاه علمی جهان اسلام و افزایش همافزایی میان مراکز علمی و پژوهشی مورد استفاده قرار گیرد.
میلاد زراعتکار دانشجوی کارشناسی ارشد در مقاله خود به تشریح شکاف عمیق میان ظرفیت انسانی جوانان جهان اسلام و ساختارهای انحصاری علم پرداخت و بر این نکته تأکید کرد که «دیپلماسی جوانان» میتواند به مؤثرترین ابزار برای عبور از سلطه دانشی چند قدرت محدود تبدیل شود. او با اشاره به رشد کمی تولیدات علمی در کشورهای اسلامی، یادآور شد که ضعف در شبکهسازی پژوهشی، محدودیت زیرساختها و الیگوپولی ناشران جهانی همچنان مانع حضور پررنگ این کشورها در چرخه جهانی تولید دانش است.
زراعتکار در بخش اصلی مقاله خود، تأکید کرد که جوانان با برخورداری از مهارتهای دیجیتال، توان شبکهسازی فرامرزی، مشارکت در پروژههای مشترک و ترویج علم باز، قادرند جریان علمی مستقلتر و عادلانهتری ایجاد کنند. او همچنین تجربههای موفق اتحادیه اروپا، چین، آمریکا و کرهجنوبی را بررسی کرده و توضیح داد که دیپلماسی علمی ساختارمند تا چه اندازه میتواند وابستگی علمی کشورها را کاهش داده و قدرت دانشی یک منطقه را افزایش دهد.
در پایان، زراعتکار با ارائه یک مدل عملی، تأکید کرد که تحقق تمدن نوین اسلامی در گرو فعالسازی دیپلماسی جوانان، هماهنگی نهادی، تقویت شبکهسازی علمی و بازتوزیع عادلانه فرصتهای دانشی است.
عرفان ابراهیمی دانشپژوه دانشگاه علامه طباطبایی مقالهای با موضوع «نقش جوانان در گفتمانسازی عدالت علمی در ساخت تمدن نوین اسلامی»، بر اهمیت عدالت علمی تأکید کرد و آن را بهعنوان برابری در تولید، پردازش و دسترسی به دانش تعریف کرد. وی همچنین اشاره نمود که عدالت علمی باید بر اصولی چون آزادسازی منابع علمی، فراهم آوردن فرصتهای برابر آموزشی و رعایت اخلاق پژوهشی استوار باشد.
ابراهیمی در این مقاله، جوانان را بهعنوان مهمترین عامل گفتمانسازی در حوزه عدالت علمی معرفی کرد و با اشاره به ویژگیهایی چون روحیه نقادانه، پویایی، نوآوری و مواجهه مستقیم آنان با نابرابریهای علمی، بیان کرد که نسل جوان میتواند بهعنوان موتور تحول، شبکهسازان اجتماعی و تولیدکنندگان اصلی علم، نقش کلیدی در پیشبرد این گفتمان ایفا کند.
وی همچنین هشدار داد که چالشهایی نظیر سطحینگری علمی، مصرفگرایی علمی، مدرکگرایی، ضعف ارتباطات بینالمللی، مشکلات معیشتی و گرایش به مهاجرت میتواند موانعی جدی در مسیر تحقق عدالت علمی ایجاد کند. در پایان، ابراهیمی بر ضرورت اتکا به ظرفیت جوانان برای تقویت گفتمان عدالت علمی و حرکت بهسوی تحقق تمدن نوین اسلامی تأکید کرد.
این مقاله با تأکید بر نقش اساسی نسل جوان در تحقق اهداف بلندمدت علمی و تمدنی کشور، لزوم توجه به چالشها و مشکلات پیشرو را نیز مطرح کرده است.
باید بر این نکته اذعان داشت که این نشست تخصصی نشان داد که نقش جوانان در تحقق عدالت علمی و ساخت تمدن نوین اسلامی حیاتی است. متخصصان و پژوهشگران بر اهمیت تقویت دیپلماسی علمی، همکاریهای بینالمللی مستقل و دسترسی برابر به دانش تأکید کردند و به این نتیجه رسیدند که تنها از این مسیر میتوان از آپارتاید علمی جلوگیری کرده و حرکت علمی ملتها را به سمت عدالت و پیشرفت هدایت کرد.
در پایان این نشست تاکید شد که در سومین همایش که در ۲۵ آذر ماه با همکاری دانشگاه ازاد داسلامی در دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز و با حضور اساتید ، دانشجویان و نخبگان به مناسبت روز پژوهش برگزار خواهد شد به ابعاد مختلف آپارتاید علمی و عدالت علم و فناوری خواهد پرداخت.